Anlaşmalı Boşanma Nasıl Yapılır? Şartları, Protokol ve Süreç
Türk hukukunda anlaşmalı boşanma, en az bir yıl sürmüş bir evlilikte eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin açtığı boşanma davasını kabul etmesiyle mümkündür. Hâkim eşleri duruşmada bizzat dinler, iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirir ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin anlaşmayı uygun bulursa boşanmaya karar verir (Türk Medeni Kanunu m. 166/3).
ANLAŞMALI BOŞANMANIN ŞARTLARI NELERDİR?
Anlaşmalı boşanma, eşlerin boşanma konusunda ve boşanmanın sonuçları konusunda uzlaşarak mahkemeden boşanma kararı almasıdır. Kanun bu yolda kusurun ispatını aramaz; şartlar gerçekleşirse evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır.
TMK m. 166/3'e göre dört şart birlikte aranır:
Evlilik en az bir yıl sürmüş olmalıdır; bir yılı doldurmamış evliliklerde anlaşmalı boşanma yolu kapalıdır.
Eşler mahkemeye birlikte başvurmalı ya da bir eş, diğerinin açtığı davayı kabul etmelidir.
Hâkim eşleri bizzat dinlemeli ve iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmelidir.
Hâkim, boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulmalıdır.
Evlilik bir yılı doldurmamışsa eşler yine boşanabilir; ancak bu durumda dava, genel boşanma sebebine (TMK m. 166/1) veya zina, terk gibi özel boşanma sebeplerinden birine (TMK m. 161-165) dayanan çekişmeli bir boşanma davası olarak görülür ve boşanma sebebi delillerle ispatlanmalıdır.
ANLAŞMALI BOŞANMA PROTOKOLÜNDE NELER YER ALMALI?
Anlaşmalı boşanma protokolü, eşlerin boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu hakkında vardıkları anlaşmayı gösteren yazılı metindir. Mahkeme boşanma kararını bu protokole göre verir; protokol onaylandığında hükmün eki hâline gelir.
Protokolde düzenlenmesi gereken başlıca konular şunlardır:
| Konu | Protokolde ne yazılmalı? | Dayanak |
|---|---|---|
| Velayet | Ortak çocukların velayetinin hangi eşe bırakılacağı | TMK m. 182/1 |
| Kişisel ilişki | Velayet kendisine bırakılmayan eşin çocukla hangi gün ve saatlerde görüşeceği | TMK m. 182/1, 182/3 |
| İştirak nafakası | Velayet kendisine bırakılmayan eşin çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılım tutarı | TMK m. 182/3 |
| Yoksulluk nafakası | Talep edilip edilmediği; ediliyorsa tutarı | TMK m. 175 |
| Maddi ve manevi tazminat | Talep edilip edilmediği; ediliyorsa tutarı ve ödeme zamanı | TMK m. 174 |
| Mal rejimi ve eşyalar | Ziynet, ev eşyası, taşınmaz, araç ve mal rejiminin tasfiyesi | Yargıtay 2. HD, E. 2022/11197, K. 2024/3926 |
Taraflar protokolde boşanmanın zorunlu sonuçlarının yanında ziynet ve ev eşyalarının paylaşımını, mal rejiminin tasfiyesini, bir taşınmazın devrini, bir miktar paranın ödenmesini veya hisse devrini de düzenleyebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin onadığı bir kararda, anlaşmalı boşanma hükmünün kesinleşmesiyle protokolde yüklenilen edimlerin boşanmanın ayrılmaz parçası hâline geldiği kabul edilmiştir. Bu dosyada çocuklar adına ev almayı taahhüt eden ve bunu yerine getirmeyen eş aleyhine başlatılan icra takibine yapılan itirazın iptaline karar verilmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/11197, K. 2024/3926, T. 28.05.2024).
Protokoldeki her yükümlülük belirli ya da en azından belirlenebilir olmalıdır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, "tüm okul masrafları ve servis giderlerinin müşterek olarak yarı yarıya taraflar birlikte karşılayacaktır" şeklindeki bir protokol hükmünün borç konusunun belirli olması ilkesine aykırı olduğunu ve icra kabiliyeti bulunmadığını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2026/3365, K. 2026/6507, T. 11.06.2026). Aynı kararda iştirak nafakasının çocuğun eğitim giderlerini de kapsadığı vurgulanmıştır.
ANLAŞMALI BOŞANMA DAVASI NEREDE VE NASIL AÇILIR?
Anlaşmalı boşanma davası aile mahkemesinde açılır. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara kanunda öngörülen usulle görevlendirilen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m. 2/2 ve m. 4).
Yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya eşlerin davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m. 168). Antalya'da oturan bir eş, diğer eş başka bir ilde yaşasa bile davayı Antalya aile mahkemesinde açabilir.
Uygulamada süreç şu adımlarla ilerler:
Eşler protokolü hazırlar ve imzalar.
Eşler birlikte ya da eşlerden biri, dava dilekçesini protokolle birlikte mahkemeye sunar; dava tek eş tarafından açılmışsa diğer eşin davayı kabul etmesi gerekir (TMK m. 166/3).
Mahkeme duruşma günü belirler ve eşleri duruşmaya çağırır.
Hâkim duruşmada eşleri bizzat dinler, protokolü inceler ve şartlar gerçekleşmişse boşanmaya karar verir.
DURUŞMADA NE OLUR? HÂKİM PROTOKOLÜ DEĞİŞTİREBİLİR Mİ?
Anlaşmalı boşanma duruşmasında eşlerin bizzat hazır bulunması gerekir; kanun hâkimin tarafları bizzat dinlemesini şart koştuğu için avukatın tek başına katılması yeterli değildir. Hâkim, eşlerin boşanma iradesini ve protokolü kendi beyanlarıyla teyit etmelerini arar.
Hâkim protokolü olduğu gibi onaylamak zorunda değildir. TMK m. 166/3'e göre hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini gözeterek anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; bu değişiklikler eşlerce kabul edilirse boşanmaya karar verilir. Eşler değişikliği kabul etmezse anlaşmalı boşanma kararı verilemez.
Protokol, çekişmeli olarak başlamış bir boşanma davasında da sunulabilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, temyiz aşamasında taraflarca imzalanmış bir protokol sunulduğunda, protokol hükümleri dikkate alınarak ve taraflar duruşmaya çağrılıp bizzat beyanları alınarak karar verilmesi için hükmü bozmuştur (Yargıtay 2. HD, E. 2024/3921, K. 2024/3797, T. 23.05.2024). Başka bir kararda ise her iki tarafın imzasını taşıyan protokolde kimlik tespiti bulunmadığından tarafların duruşmada dinlenmesi gerektiği belirtilmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2023/6656, K. 2024/2566, T. 18.04.2024).
EŞLERDEN BİRİ ANLAŞMADAN DÖNERSE NE OLUR?
Eşlerden biri, anlaşmalı boşanma kararı kesinleşinceye kadar protokolden ve boşanma iradesinden dönebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'ne göre kanunda bu dönmeyi engelleyen bir hüküm yoktur; dönme hâlinde dava çekişmeli boşanma davası olarak görülür (Yargıtay 2. HD, E. 2021/10543, K. 2022/319, T. 20.01.2022).
Dava çekişmeliye dönüştüğünde mahkeme taraflara vakıalarını ve delillerini bildirmeleri için süre verir, ön inceleme ve tahkikat yapar (aynı karar). Yargıtay'ın onadığı bir dosyada, anlaşmalı boşanma kararı karşı tarafın istinafı üzerine kaldırılmış; davacı eş sonradan sunduğu dilekçede tanık dâhil hiçbir delile dayanmadığı için boşanma davası reddedilmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2023/8858, K. 2024/5260, T. 03.07.2024).
Çekişmeli boşanma davası reddedilirse kanun ayrıca bir yol öngörür: ret kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçtiği hâlde ortak hayat yeniden kurulamamışsa, eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir (TMK m. 166/4). Bu süre 14.11.2024 tarihli ve 7532 sayılı Kanunla üç yıldan bir yıla indirilmiştir.
ANLAŞMALI BOŞANMA İLE ÇEKİŞMELİ BOŞANMA ARASINDAKİ FARKLAR
| Konu | Anlaşmalı boşanma | Çekişmeli boşanma |
|---|---|---|
| Dayanak | TMK m. 166/3 | TMK m. 166/1-2 ve özel boşanma sebepleri |
| Evlilik süresi | En az bir yıl | Süre şartı yok |
| Boşanma sebebinin ispatı | Aranmaz | Boşanma sebebine ilişkin vakıalar delillerle ispatlanır |
| Eşlerin bizzat dinlenmesi | Kanunen şarttır (TMK m. 166/3) | TMK m. 166/3'teki bu şart uygulanmaz |
| Sonuçların belirlenmesi | Eşlerin protokolü, hâkimin onayıyla | Mahkemenin değerlendirmesiyle |
| Dönme | Karar kesinleşinceye kadar mümkün; dava çekişmeliye döner | Uygulanmaz |
ÖRNEK SENARYO: PROTOKOLDEKİ BİR EKSİKLİK
(Bu örnek kurgusaldır.)
Antalya'da yaşayan ve üç yıldır evli olan eşler, ortak çocukları bulunduğu için anlaşarak boşanmaya karar verir. Hazırladıkları protokolde velayeti anneye bırakır, babanın çocukla iki haftada bir hafta sonu görüşmesini ve aylık belirli bir tutarda iştirak nafakası ödemesini kararlaştırırlar. Protokole ayrıca "okul masrafları yarı yarıya karşılanacaktır" cümlesini eklerler. Evlilik içinde kocanın adına alınan daire hakkında ise protokolde hiçbir şey yazmaz.
Bu protokolde iki risk vardır. İlki, okul masraflarına ilişkin cümlenin belirli bir tutar veya hesaplama yöntemi içermemesidir; Yargıtay bu tür bir hükmün icra kabiliyeti olmadığını kabul etmiştir. Daha güvenli yol, eğitim giderlerini de gözeterek iştirak nafakasını belirli bir tutar olarak yazmaktır.
İkincisi, daireye ilişkin sessizliktir. Yargıtay'ın onadığı bir dosyada bölge adliye mahkemesi, protokolde yalnızca ev eşyası ve ziynetin paylaşıldığının yazılmasını mal rejiminin tasfiyesi saymamış; mal rejiminden doğan hakların protokolle tasfiye edilebilmesi için bunun duraksamaya yer vermeyecek açıklıkta yazılması gerektiği kabul edilmiş ve boşanmadan sonra açılan katılma alacağı davası kabul edilmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2023/1441, K. 2024/1103, T. 22.02.2024). Eşler daire konusunu kapatmak istiyorsa protokolde mal rejiminin tasfiyesini açıkça düzenlemelidir.
Duruşmada hâkim, babanın kişisel ilişkisine bayram ve yaz tatili günlerinin de eklenmesini çocuğun yararına uygun bulursa bu değişikliği önerebilir. Eşler kabul ederse boşanmaya karar verilir; kabul etmezlerse anlaşmalı boşanma kararı verilemez.
PROTOKOL HAZIRLARKEN SIK YAPILAN HATALAR
Evliliğin bir yılı doldurmadığı hâlde anlaşmalı boşanma davası açmak.
Vazgeçilen talepleri protokolde tek tek anmamak ve "hiçbir hak ve iddiam yoktur" gibi genel ifadelerle yetinmek. Yargıtay'ın onadığı ve yukarıda anılan kararda (Yargıtay 2. HD, E. 2023/1441, K. 2024/1103) duruşmadaki böyle genel bir beyan, katılma alacağından feragat sayılmamıştır.
Mal rejiminin tasfiyesini protokol dışında bırakıp bunun sonradan tartışılabileceğini öngörmemek.
"Yarı yarıya", "ihtiyaç olduğunda" gibi icra edilemeyecek belirsiz yükümlülükler yazmak.
Kişisel ilişki günlerini ve saatlerini açıkça belirlememek.
Duruşmaya avukatı göndermekle yetinip bizzat katılmamak.
SONUÇ
Anlaşmalı boşanma, en az bir yıllık evlilikte eşlerin boşanma ve sonuçları konusunda uzlaşmasıyla çekişmeli bir yargılamaya girmeden boşanma kararı almayı sağlar. Sürecin sağlıklı ilerlemesi büyük ölçüde protokolün açık ve icra edilebilir yazılmasına bağlıdır; velayet, nafaka, tazminat ve mal rejimi konularında belirsiz bırakılan her hüküm boşanmadan sonra yeni bir uyuşmazlığa dönüşebilir. Somut olayınıza ilişkin değerlendirme almak için ekibimizle iletişime geçebilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
KAYNAKÇA
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 161-165, 166, 168, 174, 175, 182.
4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 2, 4.
7532 sayılı Kanun m. 13 (TMK m. 166/4 değişikliği), 14.11.2024.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/3921, K. 2024/3797, T. 23.05.2024.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/6656, K. 2024/2566, T. 18.04.2024.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2021/10543, K. 2022/319, T. 20.01.2022.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/8858, K. 2024/5260, T. 03.07.2024.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/11197, K. 2024/3926, T. 28.05.2024.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/1441, K. 2024/1103, T. 22.02.2024.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2026/3365, K. 2026/6507, T. 11.06.2026.
Sık Sorulan Sorular
01Anlaşmalı boşanma için evliliğin ne kadar sürmüş olması gerekir?
Türk Medeni Kanunu m. 166/3'e göre anlaşmalı boşanma için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir. Bir yılı doldurmamış evliliklerde anlaşmalı boşanma yolu kapalıdır; eşler genel boşanma sebebine (TMK m. 166/1) veya özel boşanma sebeplerinden birine dayanarak çekişmeli boşanma davası açabilir ve boşanma sebebini delillerle ispatlamak zorundadır.
02Anlaşmalı boşanma duruşmasına yalnızca avukat katılabilir mi?
Hayır. TMK m. 166/3, hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesini şart koşar. Bu nedenle eşlerin duruşmada bizzat hazır bulunması gerekir; Yargıtay da protokol sunulan dosyalarda tarafların duruşmaya çağrılıp bizzat dinlenmesini aramaktadır.
03Anlaşmalı boşanmadan vazgeçilebilir mi?
Evet. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'ne göre eşler, anlaşmalı boşanma kararı kesinleşinceye kadar boşanma iradesinden ve protokolden dönebilir. Bu durumda dava çekişmeli boşanma davası olarak görülür ve taraflar iddialarını delillerle ispatlamak zorunda kalır.
04Çekişmeli boşanma davası anlaşmalı boşanmaya çevrilebilir mi?
Evet. Eşler çekişmeli dava sürerken anlaşmalı boşanma protokolü sunabilir. Yargıtay, temyiz aşamasında sunulan protokoller bakımından da tarafların duruşmaya çağrılıp bizzat dinlenerek protokole göre karar verilmesi için hükmü bozmuştur. Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması şartı bu durumda da aranır (TMK m. 166/3).
05Protokolde mal paylaşımı yazılmazsa boşanmadan sonra dava açılabilir mi?
Protokolde mal rejiminin tasfiyesi açıkça düzenlenmemişse mal rejiminden doğan alacaklar için boşanmadan sonra dava açılması mümkündür. Yargıtay'ın onadığı bir kararda yalnızca ev eşyası ve ziynetin paylaşıldığını belirten protokol, mal rejiminin tasfiyesi sayılmamış ve sonradan açılan katılma alacağı davası kabul edilmiştir.
06Anlaşmalı boşanma davası hangi mahkemede açılır?
Anlaşmalı boşanma davası aile mahkemesinde, aile mahkemesi bulunmayan yerlerde ise görevlendirilen asliye hukuk mahkemesinde açılır. TMK m. 168'e göre yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya eşlerin davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer mahkemesidir.
